Türkiye’de siyasal partilerin tarihi, yalnızca seçim sonuçları ve iktidar değişimleri üzerinden okunamaz. Bizim siyasal hayatımızda kesintiler, süreklilikler kadar belirleyicidir. Darbeler, parti kapatmaları, siyasal yasaklar, lider vetoları ve yargı kararları; kimi dönemlerde siyasetin doğal akışına dışarıdan yön veren başlıca araçlara dönüşmüştür.
Bu nedenle bugün Cumhuriyet Halk Partisi çevresinde yaşanan tartışmayı yalnızca bir kurultayın hukuki geçerliliğine, bir genel başkanlık makamına ya da parti içindeki grupların mücadelesine indirgemek yetersiz kalır. Sorun daha geniştir. Bir siyasal partinin iradesinin nerede başlayıp nerede bittiği, demokratik meşruiyetin hangi kaynaklardan beslendiği ve hukuk ile siyaset arasındaki sınırın nasıl kurulacağı tartışılmaktadır.
Üstelik bunların hiçbiri Türkiye açısından yeni değildir.
12 Eylül 1980 askeri darbesi yalnızca parlamentoyu feshetmedi. Siyasal alanın hafızasını da yeniden düzenlemeye girişti. 1981’de siyasi partilerin kapatılmasıyla CHP’nin de hukuki varlığı sona erdirildi. Böylece Cumhuriyet’in en eski siyasal örgütlerinden biri, bir idari ve hukuki tasarrufla siyaset sahnesinden çıkarılmış oldu.
Darbeci aklın temel varsayımı açıktı: Kurumsal süreklilik ortadan kaldırılırsa siyasal gelenek de zayıflar. Örgüt dağıtılırsa toplumsal bağ çözülür. İsim yasaklanırsa hafıza zamanla silinir.
Tarih farklı işledi.
Çünkü siyasal gelenekler yalnızca parti tüzüklerinde yaşamaz. Toplumsal sınıflarda, kentlerde, mahallelerde, sendikal yapılarda, yerel örgütlenmelerde ve kuşaktan kuşağa aktarılan siyasal aidiyetlerde varlıklarını sürdürürler. Kurum önemlidir; fakat kurum ile toplumsal taban aynı şey değildir.
1983 sonrasında yaşanan gelişmeler bu ayrımı açık biçimde gösterdi.
Necdet Calp liderliğindeki Halkçı Parti ile Erdal İnönü öncülüğünde kurulan SODEP, 12 Eylül sonrasında sosyal demokrat siyasetin iki ayrı kurumsal kanalı olarak ortaya çıktı. Aynı tarihsel mirastan besleniyor, fakat farklı koşullarda siyaset yapıyorlardı. Halkçı Parti 1983 seçimlerine katılırken SODEP, askeri yönetimin vetoları nedeniyle seçim dışında bırakıldı.
Burada üzerinde durulması gereken nokta şudur: Bir siyasal hareketin seçimlere katılmasının engellenmesi, onun toplumsal karşılığını kendiliğinden ortadan kaldırmadı.
1984 yerel seçimleri bunu gösterdi.
SODEP’in elde ettiği sonuç, devlet tarafından tanımlanan siyasal alan ile toplumdaki gerçek siyasal eğilimlerin her zaman örtüşmediğini ortaya koydu. Ardından birleşme süreci geldi. Halkçı Parti ile SODEP’in 1985’te Sosyaldemokrat Halkçı Parti çatısı altında buluşması, basit bir örgütsel birleşmeden daha fazlasıydı.
SHP, 12 Eylül’ün parçaladığı sosyal demokrat alanın yeniden kuruluş girişimiydi.
Tam da bu nedenle SHP deneyimi bugün yeniden düşünülmeye değerdir. Parti, kendi içinde ciddi gerilimler yaşadı. Liderlik mücadeleleri, hizipler, ideolojik ayrışmalar ve kimlik tartışmaları eksik olmadı. Kürt meselesinden laikliğe, emek siyasetinden demokratikleşmeye kadar birçok başlıkta sınandı. Kimi zaman cesur adımlar attı, kimi zaman kendi iç çelişkilerine yenildi.
Fakat bütün bu sorunlara rağmen sosyal demokrat siyasetin yeniden kitleselleşebileceğini kanıtladı.
1989 yerel seçimleri bu açıdan tarihsel bir eşikti. SHP’nin başarısı yalnızca kazanılan belediyelerin toplamından ibaret değildi. Darbe sonrasında bastırılan siyasal enerjinin yeniden görünür hale gelmesi, büyük kentlerde değişim arayışının güçlenmesi ve sosyal demokrat seçmenin yeniden bir iktidar ihtimaline inanmasıydı.
1992’de CHP yeniden açıldığında ise ortaya önemli bir gerçek çıktı.
Sosyal demokrat siyaset, CHP’nin geri dönüşünü beklerken donup kalmamıştı.
Başka isimler altında yaşamıştı.
Başka kadrolar üretmişti.
Yeni örgütsel biçimler geliştirmişti.
Halkçı Parti, SODEP ve SHP deneyimleri tam da bu nedenle yalnızca CHP tarihinin ara dönemleri olarak görülemez. Bunlar, siyasal geleneğin kurumsal kesintiye rağmen kendisini yeniden üretme kapasitesinin örnekleridir.
1995’te SHP ile CHP’nin birleşmesi de bu uzun sürecin sonucuydu. Bir anlamda 12 Eylül tarafından parçalanan tarihsel hat yeniden aynı kurumsal çatı altında buluştu. Elbette bu birleşme bütün sorunları çözmedi. Sosyal demokrat siyasetin temsil, sınıf, kimlik ve program tartışmaları devam etti.
Fakat tarihsel süreklilik yeniden kurulmuştu.
Bugün CHP’nin karşı karşıya kaldığı butlan tartışmasına bu geçmişi hatırlayarak bakmak gerektiğini düşünüyorum.
Çünkü güncel tartışmanın merkezinde yalnızca hukuk yoktur. Hukukun siyasal alan üzerindeki etkisi vardır. Bir parti kurultayının sonuçlarının yargı süreci üzerinden tartışmalı hale gelmesi, kaçınılmaz biçimde parti özerkliği ve demokratik meşruiyet sorununu gündeme getirir.
Burada kolaycı bir hukuk karşıtlığına düşmemek gerekir.
Demokratik siyaset hukuksuz yaşayamaz. Mahkeme kararlarının yalnızca hoşumuza gittiğinde meşru olduğunu savunmak da tutarlı değildir. Fakat hukuk devletini savunmak ile yargısal kararların siyasal sonuçlarını tartışmak birbirine zıt tutumlar değildir.
Tam tersine, demokratik toplumlarda bu tartışma zorunludur.
Çünkü siyasi partiler sıradan özel hukuk kuruluşları değildir. Anayasal demokrasinin temel aktörleridir. Yurttaşların siyasal iradesini örgütler, temsil ilişkileri kurar, iktidar alternatifi üretirler. Dolayısıyla bir partinin iç iradesine ilişkin her dış müdahale, yalnızca o partinin yönetimini değil, daha geniş anlamda demokratik rekabet düzenini etkiler.
Bugün sorulması gereken temel soru budur:
Bir siyasi partinin yönünü kim belirler?
Delegeler mi?
Üyeler mi?
Örgüt mü?
Yoksa siyasal alanın dışındaki mekanizmalar mı?
Benim açımdan cevap açıktır. Bir partinin yönetimi, demokratik usuller içinde yine o partinin örgütlü iradesi tarafından belirlenmelidir.
Bu nedenle Özgür Özel’in genel başkanlığı etrafında oluşan tartışmayı kişisel bir liderlik meselesi olarak görmüyorum. Burada savunulması gereken şey, bir kişinin makamı değildir. Demokratik yollarla ortaya çıkmış değişim iradesinin, siyaset dışı müdahalelerle geriye çevrilmemesi ilkesidir.
Özgür Özel eleştirilebilir.
Elbette eleştirilmelidir.
Sosyal demokrat gelenek, lideri tartışılmaz bir otorite olarak gören siyasal kültürden uzak durmak zorundadır. Liderlik, demokratik denetimin üzerinde değildir. Genel başkanlık makamı da eleştiriden muaf sayılamaz.
Fakat eleştiri başka şeydir.
Bir kurultay iradesinin dışarıdan etkisizleştirilmesi başka.
Bugün Özgür Özel’in yanında durmayı bu nedenle bir kişiye bağlılık olarak değil, örgütün kendi geleceğini belirleme hakkına sahip çıkmak olarak görüyorum. Delegenin tercihine, parti özerkliğine ve siyasal değişimin demokratik yollarla gerçekleşebilme imkanına sahip çıkmak…
Asıl mesele burada başlıyor.
Çünkü mevcut yapıyı yalnızca savunmak, uzun vadede yeterli değildir. Savunma pozisyonuna sıkışan siyaset, zamanla karşısındaki gücün belirlediği sınırlar içinde hareket etmeye başlar. Gündem kuramaz. Gelecek tasavvuru üretemez. Sürekli bir sonraki müdahaleye cevap vermek zorunda kalır.
Oysa sosyal demokrasinin tarihsel iddiası, yalnızca kendisine ayrılan alanı korumak değildir.
O alanı genişletmektir.
Bugün “yeni yollar” meselesini bu nedenle önemsiyorum.
Yeni yol kavramını, hemen yeni bir parti kurmak ya da tabela değiştirmek biçiminde anlamak son derece yüzeysel olur. Mesele bundan daha kapsamlıdır. Yeni yol; parti içi demokrasiyi yeniden kurmak, üyeyi karar süreçlerinin gerçek öznesi haline getirmek, önseçimi istisna olmaktan çıkarmak ve yerel örgütlerin siyasal kapasitesini güçlendirmektir.
Gençlerin siyasette yalnızca görünür değil, etkili olmasıdır.
Kadınların temsil oranlarının ötesinde karar gücüne sahip olmasıdır.
Emek siyasetinin yeniden sosyal demokrasinin merkezine yerleşmesidir.
Yoksulluğu yalnızca sosyal yardım başlığı altında değil, gelir dağılımı ve sınıfsal adalet sorunu olarak ele almaktır.
Kürt meselesinde demokratik çözüm cesaretini gösterebilmek; laikliği özgürlükçü bir zeminde savunmak; kamuculuğu geçmişe özlem değil, geleceğin ekonomik alternatifi olarak yeniden düşünmektir.
Yeni yol, önce yeni bir siyasal içeriktir.
Sonra örgütsel biçimdir.
Gerekirse kurumsal tercihtir.
Bu son ihtimali konuşmaktan korkmamak gerektiğini düşünüyorum. Çünkü Türkiye sosyal demokratlarının tarihi, tek bir örgütsel biçime mahkûm olmadıklarını zaten göstermiştir.
CHP kapatıldı.
Sosyal demokrasi bitmedi.
Halkçı Parti kuruldu.
SODEP ortaya çıktı.
SODEP seçim dışında bırakıldı.
Siyaset devam etti.
SHP kuruldu.
CHP yeniden açıldı.
Sonra yeniden birleşildi.
Bu tarih bize çok basit ama güçlü bir şey söylüyor: Siyasal gelenek ile siyasal araç aynı şey değildir.
Partiler vazgeçilmez kurumlardır. Fakat hiçbir parti, temsil ettiği toplumsal düşünceden daha büyük değildir. Bir kurumun tarihsel değeri, kendisini sonsuza kadar aynı biçimde korumasından değil; değişen koşullarda toplumsal işlevini sürdürebilmesinden gelir.
Tam da bu nedenle CHP’nin tarihsel mirasına sahip çıkmak ile yeni yollar aramak arasında zorunlu bir çelişki görmüyorum.
Bazen mirasa sadakat, biçimi korumaktır.
Bazen de özü koruyabilmek için biçimi değiştirebilme cesaretidir.
Bugün Türkiye’nin içinden geçtiği siyasal dönem, sosyal demokratlara yalnızca “nasıl savunacağız?” sorusunu sorma lüksü bırakmıyor.
Başka sorular da var.
Nasıl büyüyeceğiz?
Nasıl demokratikleştireceğiz?
Nasıl iktidar alternatifi olacağız?
Nasıl yeni toplumsal kesimlerle bağ kuracağız?
Ve eğer siyasal alan daha fazla daraltılırsa, demokratik iradeyi hangi yeni kanallarla yaşatacağız?
Bunlar teorik sorular değildir.
Yakın geleceğin siyasal sorularıdır.
Ben Özgür Özel’in arkasında oluşan iradeyi bu nedenle önemli buluyorum. Çünkü burada korunması gereken yalnızca mevcut genel başkanlık makamı değildir. Değişim fikrinin devamlılığıdır. Örgütün kendi kararına sahip çıkmasıdır. Türkiye’de muhalefetin, kendi geleceğini kendi demokratik mekanizmaları içinde kurabilme hakkıdır.
Bu hak savunulmalıdır.
Ama yalnızca savunulmakla kalmamalı.
Daha ileri taşınmalıdır.
Sosyal demokratlar tarih boyunca en büyük hatalarını, mevcut kurumları tarihsel amaçların önüne koyduklarında yaptılar. En güçlü dönemlerini ise toplumdaki değişim talebiyle örgütsel yenilenmeyi buluşturabildiklerinde yaşadılar.
1980 sonrasının deneyimi bunun açık örneğidir.
Bir parti kapatıldı.
Fakat gelenek yaşadı.
Bir isim yasaklandı.
Fakat siyaset başka isimler buldu.
Bir yol kapandı.
Başka yollar açıldı.
Bugün ihtiyaç duyulan şey, geçmişi tekrar etmek değildir. Tarih zaten tekrar edilecek bir metin değildir. Ondan çıkarılacak ders daha önemlidir: Demokratik siyaset, yalnızca mevcut yollar üzerinde yürümek değildir.
Bazen yol açmaktır.
Ve Türkiye sosyal demokrasisinin tarihsel hafızası, bunu yapabilecek deneyime sahiptir.
Asıl soru, o hafızayı yalnızca anmakla mı yetineceğimiz; yoksa yeniden siyasal cesarete mi dönüştüreceğimizdir.