Bir toplum için asıl kırılma, insanların yoksullaşması değildir yalnızca. Daha tehlikelisi, çalışan insanların da çalışarak hayatlarını değiştirebileceklerine olan inançlarını kaybetmesidir.
Çünkü çalışma hayatının görünmeyen bir vaadi vardır.
Sabah kalkarsın. İşine gidersin. Üretirsin, emek verirsin, yıllar geçtikçe tecrübe kazanırsın. Bunun karşılığında yalnızca maaş değil, biraz daha iyi bir hayat beklersin. Belki bir ev, çocuklarına daha iyi bir eğitim, yılda birkaç gün tatil, yaşlandığında kimseye muhtaç olmadan yaşayabileceğin bir emeklilik…
Çok şey değildir aslında istenen.
Fakat bugün giderek daha fazla insan için çalışmak, hayatı ileriye taşımaktan çok mevcut hayatı koruyabilmenin mücadelesine dönüşüyor.
İki kişinin çalıştığı bir hanede kira hâlâ temel kaygı olabiliyor. Üniversite bitiren bir genç, mesleğini eline aldığı hâlde ailesinden ekonomik olarak ayrılamıyor. Küçük esnaf sabah dükkânını açıyor ama günün sonunda kazancından önce borcunu hesaplıyor.
Buradaki sorun yalnızca hayat pahalılığı değil.
Daha derinde başka bir şey oluyor:
Emek ile refah arasındaki bağ zayıflıyor.
Bir ülkede çok çalışmak, insana yalnızca hayatta kalmayı sağlıyorsa orada mesele insanların yeterince çalışmaması değildir. Emeğin karşılığını üretmekte zorlanan bir ekonomik ve sosyal düzen vardır.
Üstelik bunun yarattığı tahribatı yalnızca maaş bordrolarında göremeyiz.
İnsanların gelecek tasavvuru da değişir.
Bir zamanlar pek çok anne baba, bütün zorluklara rağmen çocuklarının kendilerinden daha iyi yaşayacağına inanırdı. Belki sosyal hareketliliğin en sade tanımı buydu: Bir sonraki kuşağın birkaç basamak yukarı çıkabileceğine duyulan güven.
Bugün ise gençlere baktığımızda başka bir soruyla karşılaşıyoruz.
“Nasıl daha iyi yaşayacağım?” sorusundan önce, “Bu şartlarda nasıl bir hayat kuracağım?”
Aradaki fark küçümsenmemeli.
Çünkü bir toplumun geleceğe olan güveni yalnızca ekonomik büyüme rakamlarından oluşmaz. İnsanların kendi hayatlarının da o büyümeyle birlikte ilerleyeceğine inanması gerekir.
Tam da burada sosyal demokrat siyasetin çok eski ama bugün yeniden güncel hâle gelen bir meselesi karşımıza çıkıyor: emek.
Emek yalnızca üretim maliyetinin bir kalemi değildir.
Bir insanın zamanıdır.
Gençliğidir.
Ailesinden ayrı geçirdiği saatlerdir.
Hayatından verdiği yıllardır.
Bu nedenle emeğin karşılığını konuşurken yalnızca ücret miktarını değil, o ücretin nasıl bir hayat kurabildiğini de konuşmak zorundayız.
Çalışan bir insan barınamıyorsa, çocuğunun eğitim giderlerinden korkuyorsa, hastalanmayı ekonomik risk olarak görüyorsa ya da yıllarca çalışmasına rağmen yaşlılığından endişe ediyorsa burada yalnızca ücret politikası tartışmıyoruz demektir.
Bir adalet meselesini tartışıyoruz.
Sosyal demokrasinin emeğe bakışı da tam burada diğer yaklaşımlardan ayrılır. Mesele herkese aynı hayatı sunmak değildir. İnsanların doğdukları aile, sahip oldukları servet ya da tanıdıkları insanlar yüzünden yarışa kilometrelerce geriden başlamasını engellemektir.
Çalışanın ilerleyebildiği, üretenin pay alabildiği, eğitim gören gencin önünde gerçek fırsatların bulunduğu bir düzen kurabilmek…
Eşitlik biraz da budur.
Üstelik çalışan orta sınıfların zayıflaması yalnızca ekonomik bir mesele değildir. Güçlü bir orta sınıf, demokratik toplumun da taşıyıcılarından biridir. Geleceğine güvenen insan daha bağımsız karar verir, daha fazla talepte bulunur, hakkını daha güçlü savunur.
Bu nedenle emeğin değersizleşmesiyle demokrasinin niteliği arasında düşündüğümüzden daha güçlü bir bağ vardır.
Türkiye’nin önündeki mesele insanlara daha fazla çalışmalarını söylemek değildir.
İnsanlar zaten çalışıyor.
Mesele, çalışmanın yeniden bir anlam taşımasını sağlamaktır.
Bir gencin emeğiyle kendi hayatını kurabileceğine, bir çalışanın yıllar geçtikçe yaşam standardını yükseltebileceğine, bir ailenin çocuklarına kendisinden daha iyi bir gelecek bırakabileceğine yeniden inanabilmesi gerekiyor.
Çünkü bir ülkenin en büyük zenginliği yalnızca ürettiği toplam değer değildir.
İnsanlarının, emek vererek yarınlarını değiştirebileceklerine duyduğu inançtır.
İnsanlara daha çok çalışmalarını söylemek kolay.
Zor olan, çalışmalarının karşılığını alabilecekleri adil bir düzen kurmaktır.
Çünkü hiçbir düzen, insanlardan hayatlarının en güzel yıllarını isteyip karşılığında yalnızca geçinebilmelerini bir başarı olarak sunamaz.